2. MITOLOGIA Mitologia a literatura. Funkcje mitów. Definicja mitu. Mity są ilustarcją archetypów. Mity ukazują normy postępowania. Mity odpowiadają na kluczowe pytania ludzi.

Mitologia



Powtórz najważniejsze mity, zapamiętaj ich przesłanie i postacie. Nie znamy autorów mitów. Mity nie mają już dziś wymiaru sacrum, ale są wspólnym dziedzictwem Europejczyków. Na egzaminie autorzy testów zechcą sprawdzić czy rozpoznajesz mitologiczny kontekst dzieła.


Mitologia a literatura – ważne, ale odrębne działy kultury antyku

  • Mitologia obrazuje wierzenia, nie ma autora.

    Mitologia to zbiór mitów, w które wierzyli starożytni. Mity to opowieści o bogach, o powstaniu świata i człowieka, o wielkich czynach herosów. Zawierają wierzenia religijne ówczesnych ludzi, odpowiadają na odwieczne pytania, takie, wobec których bezradna jest nauka. Wyrażają ludzkie tęsknoty, obrazują odwieczne postawy, najważniejsze uczucia. Nikt nie napisał mitologii. Mity rodziły się wraz z kulturą grecką, gdy ludzie usiłowali wyjaśnić sobie reguły rządzące światem – wyobrażali sobie bogów i ich umiejętności. Dziś traktujemy mity jak piękną baśń o bogach i herosach. Uczymy się, że zawierają uniwersalne, wciąż aktualne mądrości. I zdajemy sobie sprawę, że wpłynęły na literaturę, na wyobraźnię pisarzy.

  • Literatura dzieła pisarzy i poetów

    Literatura zaczyna się od dzieł Homera. Osiem wieków przed naszą erą Homer stworzył pierwsze eposy – Iliadę i Odyseję – pieśni o bohaterach wojny trojańskiej, o bogach zamieszanych w sprawy ludzkie. Homer nie zapisywał swoich strof. Jego eposy przekazywano ustnie, spisali je późniejsi Grecy.
    • Homera uważa się za ojca literatury. Po nim pojawili się następni twórcy:
      • poeci – jak Tyrteusz czy Safona,
      • twórcy tragedii greckiej – jak Sofokles autor Antygony.
    • Twórcy rzymscy: Ich wiersze, eposy, tragedie – to literatura. Niektóre są nieśmiertelne i wciąż należą do kanonu lektur. Wiążą się z mitologią: postacie z mitów bywają bohaterami literatury.
      • autor eposu EneidaWergiliusz,
      • wspaniały poeta Horacy.

Mitologia
t
o zbiór mitów – czyli opowieści Greków (potem także Rzymian) wyrażających wierzenia tej społeczności,

  • wyjaśniających powstanie świata – mity kosmogoniczne,
  • opowiadających o bogach – mity teogoniczne,
  • o człowieku – mity antropogeniczne,
  • i opisujących dzieje rodów – mity genealogiczne.


Funkcje mitów

  • poznawcze –  dzięki mitom ludzie objaśniali sobie świat;
  • światopoglądowe – mity były podstawą wierzeń religijnych;
  • sakralne – mity przedstawiały wzorce rytualnych obrzędów, nakazywały, jak czcić bogów.

 

Definicja mitu
Mit – (z gr. mythos) – słowo, mowa, opowieść. To opowieść przekazywana ustnie z pokolenia na pokolenie, wyrażająca wierzenia danej społeczności. Opowiada o początkach istnienia świata, powstawaniu bogów, ludzi, objaśnia zjawiska natury, wyraża emocje.

  • Mit to wierzenia – historie uważane za prawdziwe i święte. Ludzie  starożytni sądzili, że są to opowieści objawione, otrzymane od bogów.
  • Mity nie wyrażają treści wprost, ale poprzez metaforę, symbol lub alegorię. Dlatego też mają wymowę uniwersalną. Do dziś inspirują twórców. Są także źródłem wielu frazeologizmów.


Funkcje mitów

  • poznawcze –  dzięki mitom ludzie objaśniali sobie świat, pewne niezrozumiałe zjawiska przyrody;
  • światopoglądowe – mity były podstawą wierzeń religijnych;
  • sakralne – mity przedstawiały wzorce rytualnych obrzędów, nakazywały, jak czcić bogów.


Co to jest archetyp?

Archetypy to pradawne wzorce osób i postaw obecne w naszych głowach – czyli w tzw. świadomości zbiorowej, dziedziczone przez kolejne pokolenia. ­Archetypy porządkują świat, dają poczucie bezpieczeństwa, bo są wpojonymi w podświadomość wzorcami, np.:

  • Niobe reprezentuje archetyp matki,
  • Zeus – ojca władcy,
  • Prometeusz – męczennika,
  • Odys – wędrowca. 

Mówimy o  archetypach miłości, zdrady, nienawiści, wierności, żądzy władzy – po prostu o tym, co ludzkie. Mówimy o archetypach przy mitach – bo mitologia jest prawdziwym skarbcem gromadzącym i ukazującym najważniejsze archetypy.



Mity są ilustarcją archetypów


– czyli podstawowych postaw i uczuć człowieka.

Miłość matki, walka o władzę, miłość mężczyzny i kobiety, zdrada, zazdrość, nienawiść, chciwość. Tęsknota za nieśmiertelnością, za lotem ku słońcu, za potęgą i siłą. Powyższe uczucia – tak dobre, jak i złe –  towarzyszą człowiekowi od początków jego istnienia. Oto jak mity je obrazują i utrwalają:

  • Mit ikaryjski – tęsknotę za wolnością, marzenie oderwania się od ziemi, przełamania ludzkich ograniczeń.
  • Mit o Orfeuszu i Eurydyce – wielką miłość.
  • Mit o Minotaurze i labiryncie – temat ludzkiego strachu
  • Mit o pierwszych bogach  – walkę o władzę i miłość macierzyńską, bo Gaja i Rea – pierwsze boginie-matki ratują swoje dzieci przed śmiercią.
  • Uosobieniem matki rozpaczającej nad stratą dzieci jest Niobe – dumna matka czternaściorga dzieci, która ściągnęła na siebie gniew bogów, a ci zabili potomstwo na jej oczach. Zeus przemienił Niobe w skałę, ale nadal płakała – jej łzy utworzyły strumień.


Mity ukazują normy postępowania

Jak? Na przykład

  • potępiając plotkarstwo (kara Syzyfa), chciwość (przypadek króla Midasa),
  • popierając spryt (Odyseusz),
  • nagradzając i pochwalając wierność (Penelopa – żona Odyseusza).

Z mitów wyłania się swoisty kodeks moralny Greków. Czy tylko ich, starożytny, przebrzmiały? Większość nakazów pozostała ta sama do dziś, choć – uwaga – w niektórych sprawach się różnimy. Na przykład, gdyby tak bliżej przyjrzeć się Heraklesowi, który dla starożytnych stanowił wzór odwagi, okaże się, że był z niego niezły krętacz, obżartuch i nazbyt cenił sobie ziemskie rozkosze…




Mity odpowiadają na kluczowe pytania ludzi


Jak powstał świat?

Mit o stworzeniu świata wywodzi istnienie świata  z Chaosu – czyli z jakiegoś wielkiego, bezkresnego zawirowania kosmicznego, z otchłani, z plątaniny czterech żywiołów: ziemi, powietrza, wody, ognia. Z tegoż Chaosu rodzą się pierwsi bogowie (Uranos – niebo i Gaja – ziemia), z nich następne pokolenia bogów (szczegółowo dzielących między siebie przydziały – będą się opiekować różnymi sprawami ziemskimi). Wraz z nimi rodzą się gwiazdy, kształtuje się ziemia: morza, góry, rzeki, rodzą się zwierzęta i rośliny. U źródeł powstania ziemi leży jednak ciągła walka bogów o władzę, zbrodnia i podstęp, walka dobra ze złem. Jest to mit kosmogonicznyteogoniczny.


Skąd wziął się człowiek?

Pojawienie się człowieka na ziemi poznajemy w dwóch wersjach.

  • Jedna z nich wiąże się z mitem prometejskim: to Prometeusz miał ulepić figurę ludzką z gliny i łez, a że człowiek był słaby, kruchy i bezradny wobec świata – tytan wykradł bogom ogień, podarował go ludziom, by mogli się ogrzać i bronić przed niebezpieczeństwami natury. Zauważmy, jak wersja ta silnie wiąże się z kultem ognia towarzyszącego człowiekowi od zarania dziejów.

  • Drugie wyjaśnienie jest inne: oto ziemia urodziła ludzi samoistnie jak najlepsze owoce. I tak ludzkość przebyła pięć słynnych wieków:

    • Wiek złoty – czasy Kronosa. To była epoka swoistej arkadii – lata obfitości i radości, bez lęku przed śmiercią, bez pracy, bez smutków i bez starości.
    • Wiek srebrny – pokolenie następne, dzieło bogów. Ludzie byli już ciemnymi „zjadaczami chleba”, rządziły nimi matki. Zniszczył ich Zeus.
    • Wiek brązowy – „lud brązowy” spadł z drzewa. Uwielbiał wojny – używał oręża z brązu, był okrutny i bezczelny, wyginął od czarnej śmierci.
    • Drugi wiek brązowy – lud poczęty przez bogów, był już szlachetniejszy i został w końcu zamieniony w herosów.
    • Wiek żelazny – czyli obecny – potomkowie czwartego ludu, ale, niestety, niegodni: kłótliwi, niesprawiedliwi, zazdrośni. Ich koniec nie jest znany.

Dlaczego istnieje następstwo pór roku?
Za zboża, płody ziemi, rolnictwo odpowiadała bogini Demeter. Lecz gdy Hades porwał do podziemi jej ukochaną córkę – Korę, bogini wpadła w rozpacz, poszukiwała dziewczyny i opuściła Olimp – a ziemia stała się jałowa i przestała rodzić. Wówczas Zeus i Hades musieli ustąpić – nie mogli jednak całkiem oddać Kory matce, zjadła ona bowiem w podziemiach ziarenka granatu – pożywienie zmarłych. Zawarto więc kompromis. Kora dziewięć miesięcy spędza na ziemi z matką, a na trzy schodzi do męża, do podziemi. Wtedy życie na ziemi zamiera i panuje zima. Ale wiosną Kora powraca, a wraz z nią – kiełkują nasiona i rodzi się życie. Jest to mit eleuzyjski.


Czym jest śmierć człowieka?
Według mitologii człowiek po śmierci wędruje do podziemi – do królestwa Hadesa – brata Zeusa. Również podziemne państwo zmarłych nosi nazwę Hades. Aby się tam dostać, trzeba  przeprawić się przez rzekę Styks łodzią przewodnika Charona, który pobierał za tę usługę obola – dlatego ten pieniążek wkładano w usta lub rękę zmarłego. Sam Charon przedstawiany był jako ponury starzec z długą, siwą brodą. Natomiast Cerber to straszliwy pies, strzegący bram Hadesu, pilnujący, by nikt z żywych tam nie wszedł, a nikt ze zmarłych nie wyszedł. Udało się to Odyseuszowi, a także bohaterowi epopei Wergiliusza – Eneaszowi.

Bogowie – lista kompetencji

  • Zeus – władca Olimpu. Najwyższy rangą bóg.

  • Posejdon – włada światem mórz.

  • Hades – rządzi podziemną krainą zmarłych.

  • Hera – żona Zeusa. Specjalizacja: płodność ludzi i przyrody.

  • Atena – bogini wojny i mądrości.

  • Afrodyta – bogini miłości. Według Parysa
    – najpiękniejsza.

  • Eros – nagi bożek ze skrzydłami, syn Afrodyty. Strzela z łuku strzałami miłości.

  • Hermes – specjalizacja: podróże i handel. Jest bogiem kupców i nosi wieści (jako posłaniec ma skrzydełka u kostek).

  • Apollo – bóg piękna, poezji i pasterzy. Zsyła natchnienie poetom i kieruje muzami
    – patronkami różnych sztuk.

  • Hestia – patronka domowego ogniska.

  • Ares – bóg wojny. Gwałtowny i okrutn.

  • Eris – odpowiedzialna za ludzkie waśnie, kłótnie i niezgody.

  • Artemida – bogini łowów.

  • Temida – odpowiedzialna za sprawiedliwość, patronka prawa i sędziów.

  • Dionizos – bóg rozrywki, zabawy, uroczystości. Specjalista od win. Opiekun tragedii i komedii, bo wyrosły z obrzędów odprawianych ku jego czci.

  • Hefajstos – bardzo brzydki bóg ognia i sztuki kowalskiej.











Zapamiętaj

Mit nie jest gatunkiem literackim!

Mitologii nikt nie napisał. Mity rodziły się wraz z kulturą grecką, gdy ludzie usiłowali wyjaśnić sobie reguły rządzące światem – wyobrażali sobie bogów i ich umiejętności.


Dziś traktujemy mity jak piękną baśń o bogach i herosach. Uczymy się, że zawierają uniwersalne, wciąż aktualne mądrości. I zdajemy sobie sprawę, że wpłynęły na literaturę, na wyobraźnię pisarzy.


Mity starożytnej Grecji, czyli mitologia, są dziś dla nas fascynującym zbiorem baśni, wyobrażeń starożytnych ludzi, i choć nie mają już wymiaru religijnego, wciąż zawierają uniwersalne prawdy o nas samych.

 

Mitologia wyjaśnia,
jak powstała ziemia z chaosu, jak pierwsi bogowie (Gaja i Uranos) dają początek dalszym bogom, a ci dzielą między siebie władzę, rywalizują, niszczą się, aż nastaje Zeus, Hades i Posejdon. Ponieważ mamy do czynienia z politeizmem (wiara w wielu bogów), jest ich cały zastęp:

  • Atena – bogini wojny, córka Zeusa,
  • Afrodyta – bogini miłości,
  • Eris – bogini kłótni, niezgody,
  • Artemida – bogini łowów,
  • Apollo – bóg poezji i sztuki,
  • Ares – bóg wojny,
  • Hefajstos – kulawy opiekun rzemiosła,
  • Eros – bóg miłości.






Bohaterowie greckich mitów


To zwykli ludzie albo herosi – czyli dzieci zrodzone z bogów i ludzi. Niewątpliwie interesujący wydają się Herkules, Tezeusz, który wszedł do labiryntu Minotaura, oraz Orfeusz, który z tęsknoty za Eurydyką zszedł do podziemi Hadesu. Najbardziej jednak znani są Dedal i Ikar.

Ciekawą postacią mitologii jest Achilles – syn nereidy i człowieka, bohater Iliady. Był odporny na wszelkie ciosy, bowiem matka zanurzyła go w Styksie. Niestety – trzymała dziecko za piętę i ta została niezanurzona. Tak powstał jedyny słaby punkt Achillesa i tu trafił go strzałą Parys.






Zapamiętaj

Sfera sacrum i profanum – stworzona w mitach sfera święta (świat bogów) i świat ludzki (profanum).
Możesz spotkać określenia:
– sakralizacja (czynienie świętym),
– desakralizacja lub profanacja (odzieranie ze świętości, degradowanie danej wartości).
Kosmogonia – teorie dotyczące powstania świata. Obecne w każdej kulturze i mitologii. Zarówno w kosmogonii mitologicznej, jak i biblijnej na samym początku stworzenia występuje – chaos.