9. Czym jest fraszka? Omów fraszki Jana Kochanowskiego.

Fraszka (drobiazg, żart, figiel) – jest to krótki utwór wierszowany, o różnorodnej tematyce, często żartobliwej.

Fraszka bywa pisana:

  • „na coś” (np. Na lipę),
  • „do czegoś” (Do gór i lasów),
  • lub „o czymś” (O doktorze Hiszpanie), 

Biorąc pod uwagę temat, który poruszają fraszki, możemy wyróżnić fraszki:

  • obyczajowe,
  • miłosne,
  • filozoficzne,
  • patriotyczne. 

 

Ze względu na budowę dzielimy je na:

  • opisowo-ilustracyjne (relacjonują, ilustrują dany temat lub motyw);
  • wyznaniowo-liryczne (zwykle pisane w pierwszej  osobie, ujawniające uczucia podmiotu mówiącego);
  • dramatyzowane (dialogi, przypominające scenki teatralne).

Aby oddać znaczenie fraszek Jana Kochanowskiego, warto potraktować je całościowo, nie jako zbiór odrębnych utworów – w sumie prezentują one bowiem wizję świata poety. Oglądając otaczającą go przestrzeń, wyławia on te elementy, te pojęcia, które wydają mu się istotne. Obdarza je komentarzem i utrwala – w krótkim, lecz zgrabnym wierszyku.
We fraszkach Kochanowskiego odnajdujemy:

  • satyrę na obyczaje panujące na dworach
    • Do Mikołaja Firleja,
    • O doktorze Hiszpanie,
    • O kapelanie;

  • kpinę z ludzkich wad
    • z dewocji (Na nabożną),
    • z chciwości (O kaznodziei);

  • refleksję filozoficzną.

    • Fraszka O żywocie ludzkim jest jakby chwilą zadumy nad ludzkim losem, nad niepewnością i ulotnością ziemskich wartości, takich jak: „zacność, moc, pieniądze, sława”. Wszystko, co myślimy i co czynimy – to „fraszki”. Ludzi poeta obrazowo porównuje do teatralnych kukiełek, laleczek, które po przedstawieniu wędrują do worka – choć wydaje się im, że są sprawcami wszystkich dzieł. Bóg w świetle fraszek jest Wielkim Budowniczym i Architektem, lecz także Reżyserem śmiejącym się z teatru świata, widzem, obojętnym na sprawy doczesne.

    • „Wielka Myśli” – zwraca się Kochanowski do Boga w drugiej fraszce pt. O żywocie ludzkim. W tym utworze ludzie to z kolei dzieci przypisujące wagę rzeczom i wydarzeniom zgoła nieważnym w Boskim systemie wartości.

    • We fraszce Do gór i lasów poeta pisze o sobie i o swoim życiu, w którym zdążył spróbować wszystkiego: oto życie człowieka uczonego, dworskiego, rycerskiego, we Francji, Niemczech, Włoszech. Spojrzenie wstecz kończy typowo epikurejską konkluzją:
      Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici,
      A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci.


Cały cykl

Aby zrozumieć znaczenie fraszek Kochanowskiego, warto potraktować je całościowo, nie jako zbiór odrębnych utworów – bo jako całość oddają pięknie wizję świata, światopogląd i humanistyczny sposób myślenia poety. Są także ilustracją Polski szesnastowiecznej – jej obyczajowości, humoru, refleksji humanistycznej.

Fraszki wydają się jednym z głównych osiągnięć Jana Kochanowskiego i między innymi one sprawiły, że spełniło się marzenie poety zapisane we fraszce Ku Muzom:

Proszę, niech ze mną za raz me rymy nie giną;
Ale kiedy ja umrę, ony niechaj słyną!


Przesłanie i tematy

We fraszkach Kochanowski zawarł:

    • satyrę na obyczaje panujące na dworach (Do Mikołaja Firleja, O doktorze Hiszpanie, O kapelanie);
    • kpinę z ludzkich wad – z dewocji (Na nabożną), chciwości (O kaznodziei);
    • refleksję filozoficzną:
      • życie ludzkie jest ulotne  – wszystko to fraszki: moc, pieniądze, sława,
      • ludzie to laleczki, marionetki w rękach Boga,
      • Bóg to wielki stwórca, reżyser świata,
      • warto korzystać z życia w myśl epikurejskiego carpe diem,
      • Bóg to dobry ojciec, nie surowy sędzia,
      • świat nie jest doskonały – smutki przeplatają się z radościami.

W mniemaniu samego poety rola fraszek była niebagatelna.

  • Pisał w Do fraszek iż są zwierciadłem jego tajemnic, odczuć, losów, mimo że są to informacje ukryte i niełatwe do odczytania. Zaznacza także Kochanowski, że łaje przywary, a nie osoby.

    Fraszki nieprzepłacone, wdzięczne fraszki moje
    w które ja wszytki kładę tajemnice moje
    bądź łaskawie Fortuna ze mną postępuje,
    bądź inaczej, czego snadź więcej się znajduje.

  • Fraszki wydają się jednym z głównych osiągnięć Jana Kochanowskiego i między innymi one sprawiły, że spełniło się marzenie poety zapisane we fraszce Ku Muzom:

    Proszę, niech ze mną za raz me rymy nie giną,
    Ale kiedy ja umrę, one niechaj słyną!

  • Nie można pominąć słynnej Na dom w Czarnolesie, która jest dziękczynieniem wzniesionym ku Bogu za dom, piękno natury, harmonię ludzkiego życia ale nie pomija te pierwiastka ludzkiego, wkładu człowieka w otaczający go świat.

    Panie! To moja praca, a zdarzenie Twoje;
    Raczyż błogosławieństwo dać do końca swoje!


  • Podobnym hołdem, utworem głęboko religijnym jest Modlitwa o deszcz kreująca Boga jako „wszego dobrego dawcę i szafarza wiecznego”.



Portret humanisty na przykładzie Fraszek Jana Kochanowskiego

Kim jest człowiek, jakie jest jego miejsce w świecie?

Również takie trudne problemy znajdujemy w błahych gatunkowo fraszkach Jana Kochanowskiego. Są to problemy filozofa, humanisty poszukującego spokoju i prawdziwych wartości.

  • Fraszka O żywocie ludzkim nie jest utworem zbyt optymistycznym. Przypomina o tym, że wszystko przemija, nic więc człowiekowi po wartościach, takich jak: zacność, uroda, moc, pieniądze, sława. Człowiek ma do odegrania w teatrze życia swoją rolę. Wszystko musi przebiegać zgodnie z wolą Reżysera, czyli Boga – Budowniczego świata. Żadna kukiełka nie może zostać na scenie, gdy spektakl się skończy.

  • Na lipę – jak na humanistę przystało – Kochanowski chwali tu przyrodę, a właściwie jeden z jej elementów – lipę. Drzewo to jest przyjacielem ptaków (daje im schronienie), owadów (pszczoły mogą zbierać nektar z jej kwiatów), gości i domowników (zapewnia im chłód w upalny dzień) oraz poety (jest źródłem natchnienia).

  • Na zdrowie – bez zdrowia nic człowiekowi po bogactwach, ale wartość zdrowia człowiek docenia dopiero w chorobie.

  • Na dom w Czarnolesie – to hołd poety humanisty wobec Boga – Stwórcy świata i podziękowanie za wszystkie dary, które otrzymuje człowiek:
    Panie! To moja praca, a zdarzenie Twoje;
    Raczyż błogosławieństwo dać do końca swoje!

  • Do gór i lasów – ta fraszka mogłaby być świetnym podsumowaniem życia i twórczości Jana Kochanowskiego. Pisze w niej poeta o wartościach życiowych i o przemijaniu z perspektywy człowieka, który dobrze poznał uroki i smutki życia. Liczne podróże, życie dworskie i ziemiańskie nie zmieniły jego epikurejskiego podejścia do świata – trzeba wykorzystywać każdą cenną chwilę i cieszyć się z każdego doświadczenia:
    Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici,
    A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci.