2. Rzeczownik

Rzeczownik

 

Rzeczownik – samodzielna, odmienna część mowy.
 Odpowiada na pytania  
  • kto?
  • co?
  •  Kto?  Piotr czyta.
  • Co ?  Deszcz pada.
 Funkcja                          nazywa  osoby  uczeń, ojciec, Polak, wrocławianin, kucharz
rzeczy  plecak, tablica, szkoła
 zjawiska przyrody  deszcz, burza, wichura, śnieg, grad
 zwierzęta  kot, koń, pies, żyrafa
 rośliny  dąb, tulipan, kaktus, trawa
 uczucia  tęsknota, miłość, radość, smutek
 cechy  mądrość, młodość, starość, brzydota
 czynności  pisanie, sprzątanie, malowanie
 pojęcia  abstrakcja, myśl, analiza
 stany  apatia, zamyślenie, kwitnienie

 

Rodzaje rzeczownika

Rzeczowniki mają na stałe przypisany rodzaj gramatyczny. 
 

Liczba pojedyncza    Liczba pojedyncza
rodzaj męski rodzaj żeński  rodzaj nijaki  rodzaj męskoosobowy  rodzaj niemęskoosobowy  
 pociąg, poeta, kwiat, głaz, wymiar  dyskoteka, uczennica, wydma dziecko, drzewo, okno  chłopcy, stoły, komary lalki, plaże, dzieci, szczenięta

 
Rodzaj rzeczownika określamy, sprowadzając go do formy podstawowej, czyli do mianownika liczby pojedynczej – słoń, słoma, skaleczenie.
• Aby ułatwić sobie rozpoznawanie rodzaju używamy słów posiłkowych:  ten – dla rodzaju męskiego
(ten pociąg), ta – dla rodzaju żeńskiego (ta dyskoteka), to – dla rodzaju nijakiego (to dziecko)
w liczbie pojedynczej, w liczbie mnogiej: ci – dla rodzaju męskoosobowego (ci ojcowie), te – dla rodzaju niemęskoosobowego (te buty, te kobiety, te okna).
Uwaga! Są takie rzeczowniki, które znaczą co innego, gdy są w liczbie pojedynczej, a co innego, gdy są w liczbie mnogiej np.:
• piasek to drobnoziarnisty miał skalny,  • piaski to rodzaj gleby piaszczystej.
• srebro to metal szlachetny,   • srebra to wyroby ze srebra – np. zastawa stołowa.

Ważne!
W niektórych podręcznikach możesz spotkać się z informacją, że w liczbie mnogiej rzeczownik ma trzy rodzaje, podobnie jak w liczbie pojedynczej. Również jest to poprawne stwierdzenie:

  • te butelki – rodzaj niemęskoosobowy (lub rodzaj żeński)
  • te jeziora – rodzaj niemęskoosobowy (lub rodzaj nijaki)
  • ci muzycy – rodzaj męskoosobowy (lub rodzaj męski) 



Zapamiętaj!

  • • Niektóre rzeczowniki mają tylko liczbę pojedynczą:
    • azot, miedź, tlen, duma, gehenna, uznanie, zazdrość, duchowieństwo, igliwie, młodzież, pierze, szlachta, Odra, Bałtyk, numizmatyka, życie, wzrok.

  • Niektóre rzeczowniki występują tylko w liczbie mnogiej tak jak:
    • okulary, skrzypce, nożyce, drzwi, spodnie, wrota,  zaręczyny, widły, obcęgi, urodziny, fusy, sanie, imieniny, usta, skrzypce, dżinsy, dzieje
    • Tatry, Karpaty
    • oraz nazwy państw: Włochy, Niemcy, Czechy.

  • Istnieje grupa rzeczowników, które występują w dwóch rodzajach, a więc mają dwa różne (w zależności od rodzaju) wzorce odmiany:
    • (ten) podkoszulek, (ta) podkoszulka;
    • (ten) frędzel, (ta) frędzla;
    • (ten) klusek, (ta) kluska;
    • (ten) rodzynek, (ta) rodzynka;
    • (ten) skwarek, (ta) skwarka.

  Odmiana rzeczownika: (ten) podkoszulek Odmiana rzeczownika: (ta) podkoszulka
  liczba pojedyncza liczba mnoga liczba pojedyncza liczba mnoga
M.  podkoszulek -Ø  podkoszulk -i  podkoszulk -a  podkoszulk -i
D.  podkoszulk -a (e : Ø)  podkoszulk -ów  podkoszulk -i  podkoszulek -Ø (Ø : e)
C.  podkoszulk -owi  podkoszulk -om  podkoszulc -e (k : c)  podkoszulk -om (e : Ø)
B.  podkoszulek -Ø (Ø : e)  podkoszulk -i  podkoszulk -ę (c : k)  podkoszulk -i
N.  podkoszulki -em (e : Ø, k : ki)  podkoszulk -ami  podkoszulk -ą  podkoszulk -ami
Msc.  podkoszulk -u (ki:k)  podkoszulk -ach  podkoszulc -e (k : c)  podkoszulk -ach
W.  podkoszulk -u  podkoszulk -i  podkoszulk -o (c : k)  podkoszulk -i



Rzeczownik odmienia się przez:



  • Liczby

    • Liczbę pojedynczą:  zabawa, Polak, kucharz, deszcz
    • Liczbę mnogą:   zabawy, Polacy, kucharze, deszcze

Liczba pojedyncza    Liczba pojedyncza
rodzaj męski rodzaj żeński  rodzaj nijaki  rodzaj męskoosobowy  rodzaj niemęskoosobowy  
 żeglarz łódka czółno  żeglarze łódki, czółna
 starzec staruszka dziecko  starcy staruszki, dzieci
 arbuz  sałata  koło  arbuzy  sałaty, koła

  

  •  Przypadki 

 

Przypadki Pytania Przykłady
 mianownik (M.)  kto? co? jest/są szkoła    szkoły
 dopełniacz (D.)   kogo? czego? nie ma szkoły    szkół
 celownik (C.)  komu? czemu?  przyglądam się szkole    szkołom
 biernik (B.)   kogo? co?  widzę szkołę    szkoły
 narzędnik (N.)  z kim? z czym?  się utożsamiam ze szkołą    ze szkołami
 miejscownik (Msc.)  o kim? o czym?  mówię o szkole    o szkołach
wołacz (W.)  o!

o ty!  chodź do mnie! szkoło!    o wy!  chodźcie do mnie! szkoły!


Zapamiętaj!

  • Większość przyimków – np. w, na, przy, o łączy się z miejscownikiem.
  • Istnieje również grupa rzeczowników nieodmiennych:
    • Ikea, salami, menu, emu, boa, kakadu, kiwi, kakao, mango, tabu, jury, bikini, guru, kamikadze, toffi, tournee, igloo, graffiti, safari, spaghetti, konfetti, etui, alibi i in.
  • Do nieodmiennych należą też nazwy niektórych miast, rzek, państw czy gór, np. Rezczowniki takie jak: mnazjum, technikum, liceum, studium, muzeum, akwarium, mauzoleum odmieniają się jedynie w liczbie mnogiej.


    • Toronto, Tokio, Toledo, Palermo, Monachium, Bizancjum, Bonn, Davos, Caracas, Missisipi, Peru.

 


Odmiana przez przypadki, czyli DEKLINACJA

Rzeczownik ma trzy podstawowe deklinacje: męską, żeńskąnijaką oraz mieszaną.

 

  MĘSKA ŻEŃSKA NIJAKA  
  l. pojedyncza l. mnoga l. pojedyncza l. mnoga l. pojedyncza l. mnoga l. pojedyncza l. mnoga
M. uczeń uczniowie lampa lampy okno okna sędzia sędziowie
D. ucznia uczniów lampy lamp okna okien sędziego sędziów
C. uczniowi ucziom lampie lampom oknu oknom sędziemu sędziom
B. ucznia uczniów lampę lamp okno okna sędziego sędziów
N. uczniem uczniami lampą lampami oknem oknami sędzią sędziami
Msc. uczniu uczniach lampie lampach oknie oknach sędzi sędziach
W.  uczniu! uczniowie! lampo! lampy! okno! okna! sędzio! sędziowie!



Pamiętaj!

Inna jest odmiana rzeczowników osobowych, inna rzeczowników nieosobowych, a jeszcze
inna rzeczowników nieżywotnych.

 

  osobowych nieosobowych nieżywotnych
  l. pojedyncza l. mnoga l. pojedyncza l. mnoga l. pojedyncza l. mnoga
M.  pilot -Ø  piloc -i  kot -Ø  kot -y  płot -Ø  płot -y
D.  pilot -a  pilot -ów  kot -a  kot -ów  płot -u  płot -ów
C.  pilot -owi  pilot -om  kot -u  kot -om  płot -u  płot -om
B.  pilot -a  pilot -ów  kot -a  kot -y  płot -Ø  płot -y
N.  pilot -em  pilot -ami  z kot -em  kot -ami  z płot -em  płot -ami
Msc.  o piloci -e  pilot -ach  o koci -e  kot -ach  o płoci -e  płot -ach
W.   piloci -e!  piloc -i!  koci -e!  kot -y!  płoci -e!  płot -y!

 


Temat i końcówka rzeczownika

  rower
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  rower -Ø  rower -y
D.  rower -u  rower -ów
C.  rower -owi  rower -om
B.  rower -Ø  rower -y
N.  rower -em  rower -ami
MSC.  rowerz -e (r:rz)  rower -ach
W.  rowerz -e!  rower -y!

 

  •  Ten dziwny znak – Ø to zero fleksyjne. Zaznaczamy nim brak końcówki po temacie wyrazu.
  • Temat to ta część wyrazu, która wyraża jego znaczenie. Jest to stała część, która nie zmienia się w trakcie odmiany przez przypadki i jest wspólną cząstką dla każdej formy.

  • Część wyrazu, która zmienia się w trakcie odmiany przez przypadki, to końcówka. Pokazuje, w jakim przypadku występuje dany wyraz.
    Np. Tata poszedł do pracy.
    Końcówka -a w wyrazie tata wskazuje, że to rzeczownik w mianowniku. Bo w miejscowniku byłoby: z tatą.

  • Niektóre formy odmiany nie mają końcówki np.: W odmianach wielu rzeczowników tematy nie zmieniają się. Oznacza to, że pozostają takie same we wszystkich przypadkach, np. w wyrazie piec.
    • kwiat (mianownik l.poj.),
    • uczeń (mianownik l.poj.),
    • pól (dopełniacz l.mn.).

  

  piec
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  piec -Ø  piec -e
D.  piec -a  piec -ów
C.  piec -owi  piec -om
B.  piec -Ø  piec -e
N.  piec -em  piec -ami
MSC.  piec -u  piec -ach
W.  piec -u!  piec -e!

 

  • Jeśli rzeczownik w mianowniku l.poj. kończy się na:
    • spółgłoskę – cały wyraz jest tematem – kwiat –Ø,
    • samogłoskę – odrzucamy samogłoskę jako końcówkę, a pozostała część wyrazu jest tematem, np. światł -o.

  • Jeżeli będziesz mieć problem z samogłoską i, to znaczy jeżeli nie będziesz wiedzieć, czy zaliczyć ją do tematu, czy do końcówki, zapamiętaj, że:
    • – jeśli i stoi na końcu wyrazu – na pewno jest końcówką (cioc -i),
    • – jeśli po i stoi samogłoska – i zaliczamy do tematu (cioci -a).

 

Oboczności

  • W trakcie odmiany przez przypadki w temacie może dochodzić do wymiany głosek, czyli tzw. oboczności.
    Istnieje wiele takich rzeczowników, w których przy odmianie temat ulega przekształceniu.


    Zmiana ta najczęściej polega na:

    • Zastąpieniu głosek innymi głoskami
      • samogłoski (a, ą, e, ę, i, o, ó, u, y ) mogą wymieniać się tylko na samogłoski
        – wiara – wierz -e
        W odmianie rzeczownika wiara występuje oboczność a : e   

        – dąb – dęb -u  
        wąż – węż -a

        W odmianie rzeczowników dąbwąż występuje oboczność ą : ę
      • spółgłoski (b, c, d, f, g, itp) – wymieniają się na:
        – przyjaciele – przyjaciołach  
        W odmianie rzeczownika przyjaciel występuje oboczność l : ł

        – ręka – ręc–e
        W odmianie rzeczownika ręka występuje oboczność k : c

        – także na dwuznaki rowerem – rowerze r : rz,
        W odmianie rzeczownika rower występuje oboczność r : rz
      • spółgłoski mogą również ulegać zmiękczeniu
        psempsie
        W odmianie rzeczownika pies występuje oboczność s : si

        chatachaci –e
        W odmianie rzeczownika chata występuje oboczność t : ci

         

Na pojawianiu się głosek i ich zaniku

  • W temacie wyrazów może pojawiać się i znikać samogłoska e, którą nazywa się e ruchome.
    Jeśli e w temacie znika, zapisujemy to tak (e : Ø), jeśli zaś pojawia się, zapisujemy to tak (Ø : e).
  • W odmianie wyrazu pies oboczność polega na występowaniu i zanikaniu samogłoski e.

  pies
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  pies  –Ø  ps –y
D.  ps –a (pi:p, e:Ø)  ps –ów
C.  ps –u  ps –om
B.  ps  –a  ps –y
N.  ps –em  ps –ami
MSC.  psi –e  ( s: si)  ps –ach
W.  psi –e  ps –y


Zapamiętaj:
Wymiany głosek w tematach fleksyjnych wyrazów to oboczności.

 


Podział rzeczowników

 

Kryterium   Typ rzeczownika  Uwagi  Przykłady 
 indywidualność   własne
  • imiona
  • nazwiska
  • przezwiska
  • pseudonimy
  • nazwy narodowości
  • nazwy geograficzne
  • tytuły utworów literackich
  • tytuły czasopism

Wszystkie rzeczowniki własne piszemy wielką literą.

  • Mariusz, Antek
  • Kowalski, Nowak
  • Rudy, Gruby
  • Stan
  • Polak, Anglik
  • Tatry, Wisła, Tokio
  • „Chłopi”, Syzyfowe prace"
  • „Polityka”, „Wprost"


 

pospolite Do tej grupy należą wszystkie pozostałe rzeczowniki niebędące nazwami własnymi, czyli pisane małą literą. chłopiec, góral, warszawiak, ojciec, owca, jodła, biurko, rzeka, kraj, młodość, sen, muzyka
 żywotność   żywotne 

osobowe
Do tej grupy zaliczysz rzeczowniki nazywające osoby.

matka, kobieta, murarz, kolega, Polak, warszawiak, Nowak, dziecko

nieosobowe
Są to te rzeczowniki, które nazywają zwierzęta.

żółw, osa, ryba, delfin, jamnik, wróbel, papuga,
mucha, koń, nietoperz
 nieżywotne

To rzeczowniki nazywające:

  • przedmioty
  • zjawiska
  • cechy
  • uczucia

długopis, głaz, kurtka
deszcz, burza
brzydota, subtelność
smutek, radość, nuda
 materialność   konkretne Nazywają to, czego możemy doświadczyć za pomocą zmysłów, tzn. zobaczyć, dotknąć, powąchać, posmakować, usłyszeć. komputer, lipa, miód, ojciec, kolega, żyrafa,
garnitur, jabłko, tęcza, sól, huk,
abstrakcyjne To takie, których nie możemy doświadczyć za pomocą zmysłów.  wiara, miłość, pamięć, przyjaźń, wolność, myśl
 policzalność  jednostkowe
(policzalne)
Łączą się z liczebnikami głównymi i zbiorowymi. pies, książka, zagadka, Francuz, autor, syn, gad
zbiorowe
(niepoliczalne)
Nie łączą się z liczebnikami głównymi ani zbiorowymi.  woda, ptactwo, mąka, piasek, szlachta, sok


Uwaga!
Jeden rzeczownik należy do kilku kategorii, np. zegar jest równocześnie rzeczownikiem: nieżywotnym, pospolitym, konkretnym.




 Osobliwości w odmianie rzeczowników:


Rzeczowniki, które mają tylko liczbę mnogą sanie, drzwi, widły, nożyce, grabie, skrzypce, spodnie, imieniny;

  Odmiana rzeczownika: „sanie”
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  ------------  sani -e
D. ------------  sań -Ø
C. ------------   sani -om
B. ------------   sani - e
N. ------------  sani -ami
MSC. ------------  sani -ach
W. ------------  sani -e

 

Rzeczowniki zakończone na -um odmieniają się tylko w liczbie mn., a w l.poj. nie zmieniają swoich form…

  • gimnazjum, technikum, liceum, studium, muzeum, akwarium, mauzoleum. 

  Odmiana rzeczownika: „gimnazjum”
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  gimnazj -um gimnazj -a
D.  gimnazj -um gimnazj -ów
C.  gimnazj -um gimnazj -om
B.  gimnazj -um gimnazj -a
N.  gimnazj -um gimnazj -ami
MSC.  gimnazj -um gimnazj -ach
W.  gimnazj -um! gimnazj -a!


Tak jak sędzia odmienia się hrabia

  Odmiana rzeczownika: „sędzia”
  l. pojedyncza l. mnoga
M. sędzi -a sędzi -owie
D.  sędzi -ego sędzi -ów
C. sędzi -emu sędzi -om
B. sędzi -ego sędzi -ów
N. sędzi -ą sędzi -ami
MSC. sędz -i  sędzi -ach
W. sędzi -o!  sędzi -owie!



Rzeczowniki oko, ucho, w zależności od znaczenia, mają w liczbie mnogiej dwa wzorce odmiany:

  Odmiana rzeczownika: „oko”
  l. pojedyncza  l. mnoga
(narząd wzroku)
l. mnoga
(w sieci rybackiej)
M.  ok -o  ocz -y  ok -a
D.  ok -a  ocz -u  ok -Ø
C.  ok -u  ocz -om  ok -om
B.  ok -o  ocz -y  ok -a
N.  oki -em (k:ki)  ocz -ami  ok -ami
MSC.  ok -u (ki:k)  ocz -ach  ok -ach
W.  ok -o!  ocz -y  ok -a



Nietypowo odmienia się rzeczownik przyjaciel

  Odmiana rzeczownika: „przyjaciel”
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  przyjaciel -Ø  przyjaciel -e
D.  przyjaciel -a  przyjaciół -Ø (e: ó,   l : ł)
C.  przyjeciel -owi  przyjacioł -om (ó : o)
B.  przyjaciel -a  przyjaciół -Ø (o : ó)
N.  przyjaciel -em  przyjaciół -mi
MSC.  przyjaciel -u  przyjacioł -ach (ó : o)
W.  przyjaciel -u!  przyjaciel -e (o : e,   ł : l)



Nietypowo odmienia się również rzeczownik ksiądz
 

  Odmiana rzeczownika: „ksiądz”
  l. pojedyncza l. mnoga
M. ksiądz księż -a
D. księdz -a księż -y
C. księdz -u księż -om
B. księdz -a księż -y
N. (z) księdz -em (z) księż -mi
MSC. (o) księdz -u (o) księż -ach
W. ksiądz! księż -a!



W rzeczownikach typu Amerykanin, Marsjanin, Ziemianin, franciszkanin, poganin, mieszczanin w trakcie odmiany przez przypadki w l.mn. pomija się cząstkę -in.

  Odmiana rzeczownika: „Amerykanin”
  l. pojedyncza l. mnoga
M. Amerykanin -Ø Amerykani -e
D. Amerykanin -a Amerykan -ów (ni : n)
C. Amerykanin -owi Amerykan -om
B. Amerykanin -a Amerykan -ów
N. Amerykanin -em Amerykan -ami
MSC. Amerykanini -e (n:ni) Amerykan -ach
W. Amerykanini -e  Amerykani -e (n : ni)



W skomplikowany sposób odmienia się rzeczownik statua.

  rower
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  statu -a statu -y
D.  statu -i / statu -y statu -i
C.  statu -i statu -om
B.  statu -ę statu -y
N.  statu -ą statu -ami
MSC.  statu -i statu -ach
W.  statu -o statu -y



Są rzeczowniki, które mają zupełnie różne tematy w l.poj. i l.mn. (rok – lata, człowiek – ludzie).

  Odmiana rzeczownika: „rok”
  l. pojedyncza l. mnoga
M. rok -Ø lat -a
D. rok -u  lat -Ø
C. rok -owi  lat -om
B. rok -Ø  lat -a
N. roki -em (k : ki)  lat -ami
MSC. rok -u (ki : k)  lat -ach
W. rok -u  lat -a



Sporo kłopotów nastręcza odmiana wyrazu ręka. Szczególnie w liczbie mnogiej. Zobaczmy, jak powinno odmieniać się ten rzeczownik:


  Odmiana rzeczownika: „ręka”
  l. pojedyncza l. mnoga
M. ręka  ręce
D. ręki  rąk
C. ręce  rękom
B. rękę  ręce
N. ręką  rękami/rękoma
MSC. ręce  rękach
W. ręko  ręce

 


Rzeczownik w zdaniu może pełnić różne funcje

Jaką funkcję może pełnić rzeczownik w zdaniu? Rzeczownik może być:

  • podmiotu,  np.: Samochód stoi przed domem.
  • dopełnienia,  np.: Wczoraj widziałem fajny film.
  • okolicznika,  np.: Jechaliśmy szeroką ulicą.
  • przydawki,  np.: Rower Tomka stoi w ogrodzie.
  • orzecznika,  np.: Maciek zamierza być aktorem.